Smiljan Smiljan Radić

Vergankelijkheid, eeuwigheid, schuilplaats

De Pritzker-prijs 2026, internationaal de hoogste bekroning voor architectuur, is toegekend aan Smiljan Radi Clarke. Wat deze Chileense architect maakt wordt gezien als een nieuw voorbeeld van avant-garde ontwerp. Hij werkt met ongrijpbare waarden: het oproepen van gevoel, door zintuigelijke waarneming, is bij hem belangrijker dan effectbejag met ronkende starchitectuur.
Voor Smiljan Radi gelden contrasten. Hij zet zware rotsblokken in een ijl landschap en varieert met materialen. Zo spande hij bij de Vik Wijnmakerij in de Andes (Millahue, Chili, 2014) reusachtige, zonlicht doorlatende zeilen over de wijngaard. De weg naar de ingang heeft hij bestrooid met keien in koelend water, dat stroomt over een licht hellend vlak.
Bij Smiljan Radi Clarke vervagen grenzen en wordt kwetsbaarheid zichtbaar. Dat raakt volgens de Pritzker jury aan het menselijk lot – met radicale vormen, maar ook met stille schuilplaatsen in een onzekere wereld. “Wat we nodig hebben is bescherming”, zegt Radi zelf. “Een stabiele plek om fragiliteit te accepteren”. Want zekerheid is een illusie.

Smiljan Radi Clarke (1965) is, volgens de Croatian Academy of Sciences and Arts waar hij lid van is, ‘de belangrijkste Chileen en op wereldniveau de beroemdste Latijns-Amerikaanse architect’. Dit wordt niet zonder trots gezegd, want Radi Clarkes grootvader aan vaders kant kwam uit Kroatië en emigreerde in 1919 naar Chili. Zijn grootouders aan moederskant kwamen uit het Verenigd Koninkrijk.
Radi werd in Santiago dus geboren als telg in een immigrantenfamilie, een gegeven dat hem bewust zou maken van het begrip ‘thuis’. Hij stelt: “Soms moet je je eigen wortels produceren. Dat geeft je vrijheid”. Wat hij vervolgens heeft toegepast met projecten in onder meer Japan, Oostenrijk en Groot-Brittannië. En met tijdelijke constructies, en bijdragen aan internationale tentoonstellingen, ook in Venetië en New York. Chili zelf riep hem in 2001 al uit tot beste architect onder de 35 jaar.

De bekendmaking van de grote architectuurprijs werd kort uitgesteld door het aftreden van Thomas Pritzker, voorzitter van de Hyatt Corporation, de organisatie achter de Pritzker-prijs. De miljardair stapte op door recente openbaring van zijn contacten met de zedendelinquent Jeffrey Epstein. Dit heeft internationaal de vraag opgeworpen of de Pritzker prijs even prestigieus kan blijven als voorheen. Zelfs of de prijs wel kan blijven bestaan. Maar de Chileense architect die nu is bekroond sprak zijn vertrouwen uit in de integriteit van de onderscheiding. Smiljan Radić: ”Ik blijf geloven dat het een in principe positief gebaar is, en dat ondanks de omstandigheden zal blijven. Ik vertrouw de jury die lijn te handhaven.”

In de bijna halve eeuw dat de prijs bestaat is Smiljan Radić de vijfde Latijn-Amerikaan die de Pritzkerprijs heeft ontvangen. Een van zijn voorgangers was, in 1988, de vermaarde Braziliaan Oscar Niemeyer. Voorzitter van de jury dit jaar was mede-Chileen Alejandro Aravena, die de prijs zelf kreeg in 2016. Afgezien van de eer levert de prijs de winnaar ook honderdduizend dollar op, en een bronzen penning. Die is gebaseerd op ontwerp van Louis Sullivan, de architect uit Chicago die algemeen wordt beschouwd als vader van de wolkenkrabber. Met de inscriptie ‘firmitas, utilitas, venustas’ – kracht, nut, schoonheid: de drie basisprincipes in Oud-Romeinse architectuur.
De Pritzker Architectuur Prijs werd in 1979 in het leven geroepen ‘als erkenning van uitzonderlijk talent, visie en toewijding, wat door de kunst van architectuur diepgaand en blijvend bijdraagt aan mensheid en gebouwde omgeving.’ En Smiljan Radić’s werk belichaamt die waarden in de meest radicale en essentiële vorm, zegt de jury. Smiljan Radić Clarke heeft geen lijvige serie culturele gebouwen op zijn naam staan, in tegenstelling tot veel collega-Pritzkerprijswinnaars. Maar architectuur was voor hem altijd ‘een obsessie’, en in artistieke en intellectuele kringen geniet hij reputatie. De Chileen werkte aanvankelijk voornamelijk in eigen land. Twaalf jaar geleden brak hij internationaal door toen hij in Londen een Serpentine Pavilion (2014) mocht bouwen in de koninklijke Kensington Gardens. Dit is de jaarlijks weerkerende opdracht voor een architect uit een ander land, en zijn of haar eerste verwezenlijkte structuur in Engeland. Het Serpentine Pavilion-project is een belangrijk platform voor designers en architecten.

Rock Star 
Omdat de paviljoens tijdelijk zijn is er vrijheid te experimenteren met vorm, materiaal en snel maakbare oplossingen. Radić creëerde in Londen een ijle schelp van lichtdoorlatende glasvezel, en zette het op massieve rotsblokken. Vergankelijkheid versus eeuwigheid, maar ook een schuilplaats. Voor hem lag het ontwerp van zijn Serpentine Pavilion in het verlengde van Britse ‘follies’, die populair waren tussen de zestiende en negentiende eeuw. Extravagante bouwwerkjes in de grote tuinen van grote rijkaards, nieuw gebouwd maar vaak aangevreten lijkend door de tijd. De Britse krant The Guardian noemde de schelp van Radić ‘the weirdest pavilion ever’. De New York Times noemde de Chileen na zijn Serpentine-opdracht ‘een rockstar onder architecten’. Dat was met ‘rock’ (rotsblok) ook een woordspeling.

De Pritzker-jury vindt het niet eenvoudig zijn architecturale werk in woorden te vatten, ‘want wat hij in zijn werk doet is voelbaar en direct herkenbaar, maar ook ongrijpbaar.’ Radić, luidt de analyse, pelt de buitenkant af en gaat zo diep tot onder het oppervlak. Er is een paradox: zijn werk is naar binnen gekeerd, maar niet terugtrekkend, en ‘volgens de kunst van architectuur rakend aan diepe menselijke oorsprong, en daardoor verbindend’. Architectuur is bij de Chileen te gast op een locatie, in plaats van er te heersen. ‘Het landschap heeft bij hem voorrang, met in het verlengde daarvan gemeenschappelijke herinnering en gedeeld territorium.’
Smiljan Radić speelt met materialen en laat dat passen binnen de context, en met wat er ter plekke beschikbaar is. Hij weigert herhaling van architecturale taal en kijkt naar elk project op zich. Voor hem geen sjabloon. Daarom kunnen er zulke grote zeilen worden gespannen boven de uitgestrekte wijngaard in de Andes [Vik Winery, Millahue, Chili, 2014], en kan er wat hem betreft een circustent worden gezet op een formeel gebouw in Santiago (Nave, Chili, 2015). Om een theater in Concepcíon (Biobío, Chili, 2018) trok hij een wit membraam; ter gelegenheid van de Architectuur biennale in Santiago (Guatero, 2023) plaatste hij een futuristisch ogende opblaashal.

Het zijn onverwachte vormen en kleuren die nieuwsgierig maken, en de gebruiker betrekken zonder dat die daar speciale kennis voor nodig heeft, analyseert de Pritzker-jury. Zijn werk is er niet alleen voor gebruik, ook voor eigen interpretatie. Staande keien in een in de grond verankerd restaurant in Santiago (Mestizo, Chili, 2006); bouwwerken die nauwelijks de grond lijken te raken maar beschutten tegen wind en licht (Papudo, Pite House, Chili, 2005); hergebruik in plaats van vervanging in Chile antes de Chile, het museum voor pre-Colombiaanse kunst (Santiago, 2013); afwijzing van conventioneel afgesproken lijnen in House for the Poem of the Right Angle (Vilches, Chili, 2013), gebouwd in een Chileens bos en geïnspireerd op een abstract schilderij van Le Corbusier.
Vluchtig Radić zelf ziet het zo, zei hij in een eigen omschrijving: “Architectuur bestaat tussen grote, massieve en blijvende vormen, structuren die eeuwen onder de zon staan en wachten op ons bezoek – en kleinere, fragielere constructies, zo vluchtig als het leven van een vlieg, in gewoon licht vaak zonder duidelijke bestemming. Met deze spanning tussen onvergelijkbare tijden streven we naar beleving met emotionele nabijheid, mensen aanmoedigend stil te staan en opnieuw te kijken naar wat zo vaak door onverschilligheid aan hen voorbijgaat”.

Architectuur was iets wat geleidelijk in zijn leven kwam. Als kind tekende Radić veel. Op zijn veertiende kreeg hij de opdracht op school een huis te ontwerpen, iets wat hem bijbleef in zijn latere werk. Hij zou in zijn geboorteplaats Santiago architectuur gaan studeren aan de Pontificia Universidad Católica de Chile, maar zakte eerst voor hij afstudeerde in 1989. Door dit uitstel studeerde hij tussen 1990 en 1992 geschiedenis in Venetië en greep hij de kans te reizen. In Portugal maakte het werk van Álvaro Siza indruk, in Italië de gebouwen van Francesco di Giorgio.

Huisje in de Andes 
Tijdens zijn studie-jaren ontmoette hij de beeldhouwster Marcela Correa, die zijn eerste opdrachtgeefster zou worden, en later zijn echportuga;tgenote. Samen ontwierpen ze haar huis Casa Chica (Vilches, Chili, 1997), een kleine woning van
vierentwintig vierkante meter, dat ze eigenhandig bouwden in het Andes-gebied. In diezelfde tijd creëerde hij Carbonero House (Culiprán, Chili, 1998), een bolvormige houtskoolhut. Gebouwd met gebruik van kennis van een 90-jarige streekbewoner, met klei om gaas – het resultaat spectaculair hedendaags.
De architect stichtte bureau Smiljan Radić Clarke in 1995 in zijn geboorteplaats Santiago en maakte in de dertig tussenliggende jaren ontwerpen en installaties voor privé-klanten, gemeenten, culturele en commerciële instellingen in eigen land en Europa. Voor high fashion-merk Alexander McQueen ontwierp de Chileen een aantal jaar geleden winkels in Miami, Las Vegas, Londen en Dubai.
Over de omvang en teamgrootte van het bureau wordt doorgaans alleen gezegd dat het ‘bewust klein’ is. Veel details zijn er verder niet over wat er bij hem achter de schermen gebeurt. Zijn bureau heeft ook geen website, en Radić gebruikt geen sociale media. Dat is met opzet, zei hij in een zeldzaam interview in Dezeen, in 2026. Want die media dragen niet bij aan wat hij beoogt. “Ik vind dat type communicatie niet zinvol. Ik ben er niet tegen; ik gebruik het gewoon niet, het helpt mijn soort werk niet. Het zou zijn alsof iemand je een boor geeft en je je dan gedwongen voelt overal gaten te boren”.

Geen boodschap 
Wél had hij altijd de wens dat zijn werk invloed zou hebben, en deel zou uitmaken van een mondiale discussie. ‘Concreet betreft dat het nu en dan uitwisselen van mening met een kleine groep architecten en kunstenaars, het hebben van een echte dialoog’.
Tegen Dezeen zei hij dat zijn metaforische werk, nu hij de Pritzkerprijs heeft ontvangen, niet gezien moet worden als een blauwdruk. “Er zit geen boodschap in wat ik doe. Ik wil niet dat wat ik doe een preek of een stelregel wordt over goede of slechte architectuur”.
Hij zette negen jaar terug zijn Fundación de Arquitectura Frágil op, als archief en platform voor onderzoek naar experimentele architectuur. In zijn thuisstudio Pequeño Edificio Burgués in Santiago werkt hij aan nieuwe opdrachten voor onder meer Albanië, Spanje, Zwitserland en Groot-Brittannië. “Bij het uitwerken van een opdracht moet je vaak snel beslissen”, zegt de Chileense architect. “En proberen om zoveel mogelijk te experimenteren”.

Dit jaar is Smiljan Radić Clarke voorzitter van de Mies van der Roheprijs – kortweg EUmies Awards – de tweejaarlijkse prijs voor toonaangevende hedendaagse architectuur in Europa. De prijs wordt georganiseerd door de Europese Commissie en de Fundació Mies van der Rohe. Het werk van Smiljan Radić Clarke is veelbekroond – Pritzker 2026 is de hoofdprijs.

Info:
divisare.com